Tevoren was al duidelijk dat dit taai materiaal zou zijn, taai in de zin dat de vormgeving voor grote veranderingen lijkt te staan. Veranderingen, waar de organisatie van de Designprijs Rotterdam in haar oproep tot inzending al van repte: de vraag naar maatschappelijke relevantie en de groeiende vermoeidheid, die optreedt door de huidige 'overload' aan producten en ontwerpers. In combinatie met het feit dat het jarenlang alom geprezen Dutch Design nu over zijn grootste, internationale hype heen lijkt en niet alles meer als mediasucces kan worden neergezet. " Wat zijn de consequenties van dergelijke ontwikkelingen voor de vormgeving?", zo luidde de vraag die door de organisatie aan mogelijke inzenders was voorgelegd. Zijn er verschuivingen te bespeuren? Heeft dit gevolgen voor de zo alom geprezen conceptuele aanpak? En zou bijvoorbeeld de industriële vormgeving als geen ander in staat zijn om het verlangen naar maatschappelijke relevantie te articuleren of is deze vraag beter beantwoord door die disciplines, die meer in de luwte van de markt opereren?

Voor mij, als voorzitter, was de eerste taak na te gaan in hoeverre er sprake zou kunnen zijn van een gedeeld perspectief van waaruit de verschillende inzendingen zouden kunnen worden benaderd. Een lastige ambitie, aangezien de nominatiecommissie zelf ook uit taai materiaal leek te bestaan. Taai in de zin dat slechts tastend en voorzien van de nodige twijfel en voorbehoud gereageerd werd op het verzoek om een gedeeld perspectief. Desgevraagd wilde men wel erkennen dat men eigenlijk hoopte op 'een nieuwe richting', maar daar werd direct aan toegevoegd dat men dat op dit moment nergens waarnam en waarschijnlijk ook niet onder deze inzendingen. Veel waarde werd door de commissie gehecht aan ambachtelijke kwaliteiten in combinatie met een goed uitgangspunt, een waarde die mogelijk sterker dan een aantal jaar geleden het gesprek beinvloedde. Aan meer uitgesproken criteria waagde men zich niet; elk product stelt zijn eigen criteria, werd als argument aangevoerd. Het proces van nomineren zelf zou noodzakelijk blijken om de meer impliciete vooronderstellingen bloot te leggen.

Opvallend was in ieder geval de reserve bij de commissie ten opzichte van het conceptuele denken, dat de Nederlandse vormgeving de afgelopen tien jaar domineerde en dat door velen als de grond van het succes van de Nederlandse vormgeving wordt gezien. Niet dat het conceptuele denken per definitie werd gerelativeerd, maar in de ogen van de commissie heeft dit zich in de praktijk veelal ontwikkeld tot een stijlexercitie, die nog louter in de vorm van een mediastrategie functioneert. Deze vorm van 'slimmigheid' is weliswaar begrijpelijk binnen een overvoerde markt met producten die om aandacht schreeuwen, maar kan nauwelijks nog worden gewaardeerd als het moment van onderscheid. Ook symboliek en overmaterialisering werden over het algemeen niet bijster gewaardeerd.

Geirriteerd werd gereageerd op producten die 'louter het resultaat leken van eensubsidiecultuur', die vooral voor de vormgevingswereld zelf interessant waren of die 'het medium misbruikten'; voor statements en commentaar was weinig belangstelling meer. Over het algemeen verzette de commissie zich tegen elke vorm van 'leukigheid' en bleek daar alleen op zeldzame momenten gevoelig voor. Ook de alom aanwezige cliché's en epigonen riepen ergernis op. Men koesterde een onuitgesproken verlangen naar 'integraliteit', naar gelaagdheid en naar producten die zich daadwerkelijk een serieuze plaats weten te veroveren in het dagelijks leven. Goed bedoelde, maar in de praktijk niet goed functionerende of te weinig gebruikersvriendelijke ontwerpen werden overigens al even genadeloos neergesabeld, evenals producten van ontwerpers die menselijk gedrag zodanig willen regisseren dat ze de gebruikers daarmee beroven van hun vrijheid en hun creativiteit. Commerciële uitingen, die pretenderen de publieke zaak te dienen, werden met wantrouwen bejegend en één keer zelfs gekenschetst als 'geperverteerd'.

Zo'n beetje alle posities die vormgevers de afgelopen jaren innamen, passeerden de revue: de ontwerper als kunstenaar, de ontwerper als technocraat, de ontwerper als redacteur, als regisseur, als dienaar van de publieke zaak, als grapjas, als criticus en als theoreticus. Resultaten van al deze posities belandden uiteindelijk in de selectie. Maar eerst en vooral was er de wens om het product zelf serieus te nemen en naar aanleiding daarvan op zoek te gaan naar criteria - van functionele tot meer maatschappelijke - die een inzending een nominatie waard zouden kunnen maken.

Uiteindelijk bleek het meest interessante zich niet aan te dienen in de vorm van een groots en meeslepend nieuw gebaar, maar eerder te schuilen in de nuance; in het uitbouwen, verdiepen of aanvullen van het bestaande en in ontwerpen, die op het eerste gezicht een zekere normaliteit kennen, maar bij nadere beschouwing uitnodigen tot een andere manier van denken, kijken of gebruik. Daarmee is de selectie voor de Rotterdamse Designprijs 2003 allereerst een verfijnde reactie op gesprekken die al enkele jaren worden gevoerd in vormgevingsland.

Rotterdam, 29 april 2003
Mede namens de nominatiecommissie:
Jop van Bennekom, Aaron Betsky, Max Bruinsma, Jeanne van Heeswijk, Ed van Hinte, Hellen van Ruiten en Alexander van Slobbe

Ineke Schwartz